Droga ku wojnie


"Powiada się, że postanowienia traktatów pokojowych kończących wojnę stanowią przyczynę do wybuchu następnej."1 Można tak powiedzieć o traktacie wersalskim z 1919 roku, kiedy nie do końca przemyślane umowy pokojowe stały się zarzewiem nowych napięć, które doprowadziły do wybuchu II wojny światowej. Nowy podział Europy za krzywdzący uważali nie tylko Niemcy, ale również Włosi i Węgrzy, którzy domagali się rewizji granic. Polsce wiele ziem przypadło nie dzięki decyzjom wersalskim, lecz w efekcie wystąpień zbrojnych polskiej ludności, jak choćby powstania śląskie czy wielkopolskie. Niestety nie wszędzie Polacy mogli zadecydować o swojej przynależności. "Polskie okno na świat" Gdańsk uczyniono Wolnym Miastem, a na północy pozostała enklawa Prus Wschodnich. Stwarzało to analogię do XVIII wieku, kiedy to Prusy Hohenzollernów dążyły do połączenia swych ziem: Brandenburgii i Prus Książęcych.

Nie wszyscy zwycięzcy chcieli znów widzieć silną Polskę. "Brytyjczycy, od stuleci obawiający się francuskiej hegemonii na kontynencie europejskim, natychmiast po klęsce Niemiec zdecydowali bronić niemieckiego stanu posiadania. W odradzającej się Polsce widzieli krótkowzrocznie jedynie francuskiego satelitę, samym swym istnieniem wzmacniającego Francję."2 "Francuzi, owszem, popierali Polskę, ale z ważkimi zastrzeżeniami. Chcieli w niej widzieć państwo zdolne szachować Niemcy od wschodu, ale także swój własny, oczywiście całkowicie uległy, instrument gry politycznej w środkowej Europie."3

30 stycznia 1933 Adolf Hitler objął stanowisko kanclerza Rzeszy Niemieckiej. "Jednym z pierwszych jego wystąpień był wywiad udzielony dziennikarzowi z londyńskiego pisma ››Sunday Express‹‹. Traktat wersalski został w tym wywiadzie określony jako ››nieszczęście nie tylko dla Niemiec‹‹, polską zaś przynależność Pomorza, oddzielającego Berlin od wschodniopruskiej enklawy, raczył nowy kanclerz nazwać ››haniebną niesprawiedliwością‹‹. Nie omieszkał dodać, że Niemcy oczekują w najbliższym czasie zwrotu owego ››korytarza pomorskiego‹‹."4 Od tego momentu, dzień po dniu, miesiąc po miesiącu, układ sił ustanowiony w Wersalu powoli przestaje istnieć.

26 stycznia 1934 minister spraw zagranicznych Józef Beck podpisał pakt o nieagresji z Niemcami, które wówczas były jeszcze bardzo słabe i doskonale o tym wiedziały. Pakt ten spowodował przede wszystkim ustanie w Niemczech antypolskiej propagandy i zaprzestanie głoszenia haseł rewizji polsko-niemieckiej granicy.

W ponad rok od objęcia funkcji kanclerza Hitler przeprowadził pierwszą próbę, nieudaną, przyłączenia Austrii do Rzeszy niemieckiej, czyli tzw. Anschluss. Wówczas śmierć z rąk grupy austriackich nazistów poniósł kanclerz Austrii Engelbert Dolfuss, który sprzeciwiał się pomysłom przyłączenia swego kraju do Niemiec. Anschluss nie powiódł się z powodu interwencji Mussoliniego, który wysłał armię włoską nad granicę austriacką. Francja i Wielka Brytania zachowały bierność. Wykorzystując to, w 1935 Hitler wprowadza obowiązek powszechnej służby wojskowej. Był to początek przekształcania się stutysięcznej Reichswehry w wielomilionowy Wehrmacht. "W następnej kolejności Hitler wypowiada pakt lokareński i, naruszając postanowienia traktatu wersalskiego, 7 marca 1936 roku wkracza do zdemilitaryzowanej strefy Nadrenii."5

12 marca 1938 dokonano przyłączenia Austrii do Niemiec pod pretekstem panującego tam chaosu. Austriacki kanclerz Arthur Seyss-Inquart błyskawicznie przeprowadził plebiscyt, w którym 99,5% mieszkańców Austrii opowiedziało się za przyłączeniem swojego kraju do Trzeciej Rzeszy.

W tym samym roku rozpoczęły się prowokacyjne akcje Niemców w sudeckiej części Czechosłowacji. Czesi, opuszczeni przez swoją sojuszniczkę Francję, byli zdani sami na siebie. Ustępowali krok po kroku, aż do układu monachijskiego z września 1938. Francja i Wielka Brytania za wszelką cenę chciały utrzymać pokój w Europie. Wobec żądań przyłączenia czechosłowackiej części Sudetów do Niemiec 29 września 1938 w Monachium zorganizowano konferencję. Brali w niej udział: premier francuski Daladier, premier brytyjski Chamberlain, dyktator Włoch Mussolini oraz Adolf Hitler. W jej wyniku tzw. "Sudetenland" przyznano Rzeszy. Czechosłowacji zabrano pas fortyfikacji wybudowanych dla obrony przed Niemcami.

W wyniku postanowień monachijskich, państwo Czechów i Słowaków stało się bezbronne. Zachodnie demokracje sądziły, że Niemcy nie będą już więcej wysuwać roszczeń terytorialnych. W rozbiorze Czechosłowacji brała udział również Polska, która 2 października 1938 wkroczyła na Zaolzie. Był to ogromny błąd naszych polityków. W opinii państw zachodnich mogło to świadczyć o współpracy z Rzeszą oraz dało Niemcom pretekst do wysuwania roszczeń terytorialnych wobec Polski. Żądano Gdańska i eksterytorialnej autostrady przez Pomorze Gdańskie oraz włączenia się Polski do wyprawy przeciw ZSRR.

15 marca 1939 Niemcy wkraczają do Pragi. Powstaje całkowicie zależny od Berlina Protektorat Czech i Moraw, a Słowacja pod przewodnictwem prohitlerowskiego księdza Tisso, ogłosiła niepodległość. Polska de facto została z trzech stron otoczona przez Niemcy. Tydzień później Trzecia Rzesza przyłączyła do swojego terytorium port bałtycki Kłajpedę. Była to ostatnia bezkrwawa aneksja. W międzyczasie dyplomacja niemiecka ponownie przedstawia Polsce propozycje: eksterytorialna autostrada i linia kolejowa, włączenie Wolnego Miasta Gdańsk do Rzeszy oraz przystąpienie Polski do paktu antykominternowskiego.

"W obliczu tych wydarzeń Francja i Wielka Brytania nie mogły pozostać bierne"6. 31 marca 1939 Chamberlain w imieniu Rządu Jego Królewskiej Mości zapewnił Polskę o zbrojnej pomocy w przypadku niemieckiej agresji. 13 kwietnia do słów brytyjskiego premiera dołączył się rząd francuski. Brytyjsko-francuskie zapewnienia nie pozostały bez odpowiedzi ze strony Berlina. 28 kwietnia Hitler anulował polsko-niemiecki pakt o nieagresji z 1934 roku. Od dwóch tygodni w przygotowaniu był już "Fall Weiss", czyli plan ataku na Polskę. Pierwotnie uderzenie na Polskę miało nastąpić 26 sierpnia 1939.

"Związek Radziecki do początków 1939 r. był jakby nieobecny w całej tej grze dyplomatycznej."7 "Dnia 12 sierpnia 1939 r. rozpoczęły się w Moskwie rozmowy wojskowe z delegacjami Francji i Wielkiej Brytanii, prowadzone na bardzo niskim szczeblu."8 "W czasie moskiewskich rokowań wojskowych delegacja radziecka wysunęła żądanie przemarszu Armii Czerwonej przez terytoria Rumunii i Polski. Beck odrzucił taką możliwość obawiając się, że wojska radzieckie nigdy by z Polski nie wyszły. Tymczasem Berlin oferował już Stalinowi pakt o nieagresji, podział Europy Wschodniej i mediację w konflikcie japońsko-radzieckim na pograniczu Mongolii."9

23 sierpnia 1939 los Polski został przesądzony. Stalin postanowił podpisać pakt o nieagresji z Niemcami. Tajny akt dołączony do „paktu Ribbentrop - Mołotow” zatwierdzał "czwarty rozbiór Polski". Pakt ten zawierał plan terytorialnego podziału państwa polskiego pomiędzy Trzecią Rzeszą a ZSRR. Granicę obu państw miała tworzyć linia rzek Narew - Wisła - San. Oprócz tego Wilno miało powrócić do Litwy, a północna granica tego państwa stawała się granicą sfer interesów Niemiec i ZSRR. Ponadto Związek Radziecki miał otrzymać Besarabię.

Dwa dni później w Londynie podpisano polsko-brytyjski pakt o wzajemnej pomocy. "Jednocześnie nadeszła do Berlina wiadomość, że Włochy nie są gotowe do wojny. Hitler zawahał się i odłożył inwazję na Polskę."10 29 sierpnia rząd polski ogłosił powszechną mobilizację, opóźnioną na prośbę Francji i Wielkiej Brytanii o 24 godziny.

31 sierpnia Hitler wydał ostateczny rozkaz uderzenia na Polskę następnego dnia o świcie. "Tego samego dnia ambasador polski w Berlinie Lipski zgłosił się do niemieckiego MSZ, by otrzymać warunki niemieckie, ale Ribbentrop uchylił się od rozmowy twierdząc, że ultymatywny termin minął."11

31 sierpnia miał miejsce sfingowany napad na niemiecką radiostację w Gliwicach. Był to pretekst do ataku na Polskę.


1Kształt Nowej Europy, „Gazety Wojenne” 1998, nr 101, s. 2001.
2 Olgierd Terlecki: Najkrótsza historia drugiej wojny światowej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1972, s. 8.
3 Tamże, s. 8.
4 Tamże, s. 13.
5 Droga ku wojnie 1933-1939, dodatek do „Gazety Wojenne”, 1998, nr 1, s. 5.
6 Anna Radziwiłł, Wojciech Roszkowski, Historia 1871-1945, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993, s. 196.
7 Tamże, s. 196-197.
8 Tamże, s. 197.
9 Tamże, s. 251.
10 Tamże, s. 251.
11 Tamże, s. 251.

Łukasz Kisielica


<<< powrót